Film over Hannah Arendt, een ‘lege’ film

Hannah Arendt

Dankzij het overschot aan tijd de voorbije feestdagen haalden M en ik, genietend van het zalig niets doen, onze filmachterstand in en zagen onder andere de Margarethe Von Trotta film Hannah Arendt (2012) met in de hoofdrol Barbara Sukowa.

Wij waren geboeid en geïmponeerd door de film. Waren wij de enigen? Toen ik mijn oudste zoon Th. vertelde over de film was zijn reactie ronduit negatief. Hij vond het een zeer slechte, ‘lege’ film. Duidelijk. De recensies destijds waren vrijwel unaniem weinig enthousiast. Op een schaal van 1 tot 5 scoorden alle Nederlandse recensenten een 3.

De film zou een ‘mooie lofzang‘ zijn waar echter te weinig in zit.

Jann Ruyters noemt de film in zijn recensie voor Trouw ‘niet veel meer dan een Arendt voor beginners’. Peter de Bruijn velt in NRC een vergelijkbaar oordeel. “Deze film laat weliswaar goed de woede en de opwinding zien die Arendt met haar artikelenreeks over het Eichmann-proces teweegbracht, maar de film gaat nauwelijks in op de inhoud van de controverse. We zien een moedig denker die tegen de stroom in gaat. Naar buiten toe stoïcijns, binnenskamers een liefhebbende vrouw voor haar man, en – in kitscherige flashbacks – haar leermeester en minnaar Heidegger.” De Volkskrant is er kort over, en ziet de film als uitnodiging ons meer in Arendt te verdiepen: “De film slaagt vooral als instapfilm voor diegenen die minder bekend zijn met Arendt: een uitnodiging om haar werk eens nader te beschouwen.” Mike Peek lijkt zich in Het Parool bij de hierboven geciteerde collega’s aan te sluiten, maar benadrukt daarnaast dat de film visueel nauwelijks interessanter is dan een powerpointpresentatie:  “Von Trotta doet veel concessies om de historische achtergronden goed te kunnen duiden. Arendt en haar man Heinrich Blücher (Axel Milberg) lijken continu gesprekken te voeren met de kijker. Als alledaagse dialogen zijn hun onderonsjes, waarin ze veel feitjes debiteren, in elk geval tenenkrommend ongeloofwaardig. Arendt wordt daardoor nauwelijks meer dan de som van haar opvattingen. Terwijl er in haar privéleven toch genoeg interessants gebeurde. Arendts liefdesrelatie met filosoof Martin Heidegger, die zich in 1933 achter het nazisme schaarde, maar met wie ze haar leven lang contact hield, komt slechts in korte en weinigzeggende flashbacks aan bod. Daar laat Von Trotta een prachtige kans liggen om door Arendts academische schild te breken. Hannah Arendt is Schooltv voor volwassenen: je wordt er wel wijzer van, maar voelt er niets bij.”

Zo, het is me nogal wat. Kitscherig, visueel niet interessanter dan een powerpoint presentatie, schoolTV voor volwassenen waar je niets bij voelt, tenenkrommend ongeloofwaardig, de film gaat nauwelijks in op de controverse die Arendt’s artikelen over het proces veroorzaakten…

Wat vreemd. Wij vonden de film heel leerzaam; dat niet alleen, maar ook erg emotioneel en, voor zover binnen de beperkte tijd en het beperkte bestek van een film mogelijk, diepgaand genoeg om een goed beeld te krijgen van de schizofrene positie waarin Hannah Arendt zich moet hebben bevonden toen ze vanuit haar joods-filosofische, objectief denkende positie Eichmann en het proces beschreef. Je kan Margarethe von Trotta niet verwijten, daar lijkt het in de kritieken teveel op, dat ze de filosofe Arendt niet extensief, volledig en gedetailleerd behandelt. Het is overduidelijk dat een keuze is gemaakt voor het deel van Arendts leven en werk dat de zaak Eichmann betrof.

Films die gebaseerd zijn op historische feiten kennen altijd beperkingen waar fictieve films geen, of in ieder geval veel minder – ik krijg nu aangejaagd door de kritiek op de film een paranoïde neiging zo volledig mogelijk te zijn – last van hebben. Het is nu eenmaal niet mogelijk de complexe persoon van Hannah Arendt, of de complexe materie rondom schuld en verantwoordelijkheid voor de jodenvervolging door de nazi’s in een enkele film naar tevredenheid van alle, in kennis over Arendt variërende, beschouwers in beeld te brengen.

Misschien werd de film gemaakt voor mensen zoals M. en ondergetekende. Mocht dat zo zijn, dan verdient de film een 5 op de schaal van 1 tot 5. Wij leerden van de film, waren door de film en de strijd van Arendt, de scene aan het einde van de film in de collegezaal was zonder meer aangrijpend, zeer onder de indruk en onze nieuwsgierigheid naar meer kennis over Arendt en Eichmann is gewekt. Dat de film geen gevoel oproept, is reden tot zorg over het gebrek aan inlevingsvermogen van de betreffende recensent (Mike Peek van Het Parool).

Er zijn maar weinig films die zo veel bij ons bewerkstelligen.

B.G. Antonissen

 

Geef een reactie